Onderzoek met AI en bronvermeldingen controleren

Wat je leert

• Het verschil tussen AI-tools die naar bronnen zoeken en tools die uit hun geheugen antwoorden
• Wat een herleidbare bronvermelding is, en waarom dat belangrijk is
• Hoe je controleert of een bron echt zegt wat de AI beweert
• Waarom primaire bronnen en datums belangrijk zijn bij onderzoek

Het idee

Sommige AI-tools kunnen op het web of in je documenten zoeken en links tonen naar waar ze informatie vonden. Andere antwoorden alleen op basis van patronen die ze tijdens de training hebben geleerd, en die training stopt bij een kennisgrens: de datum waarna het model geen informatie meer heeft. Een algemene assistent zonder zoekfunctie kan heel zeker klinken over recente gebeurtenissen die hij gewoon niet kent. Zoek uit of de tool die je gebruikt zoekt of uit zijn geheugen antwoordt. Twijfel je, kijk dan of er links in het antwoord staan en vraag het de tool rechtstreeks.

Een herleidbare bronvermelding is er een die je kunt volgen naar een echte bron: een link, een titel, een auteur of organisatie, en liefst een pagina of onderdeel. “Uit onderzoek blijkt” is geen bronvermelding. Zelfs een link die echt lijkt, is geen bewijs. AI kan een hallucinatie produceren, zelfverzekerde uitvoer die fout is, en daaronder vallen ook verzonnen titels, verkeerde auteurs en links naar pagina's die niet bestaan of iets anders zeggen.

Open dus elke bron waarop je wilt vertrouwen en lees het deel dat de AI gebruikt. Vraag je af: staat dat echt op deze pagina, en op die manier? In samenvattingen vallen vaak voorwaarden weg, zoals “in sommige gevallen” of “alleen in één regio”.

Geef de voorkeur aan primaire bronnen: de oorspronkelijke wet, de officiële pagina met statistieken, de eigen aankondiging van de organisatie, het gepubliceerde artikel. Een nieuwsbericht of blogpost over een onderzoek is een secundaire bron en kan details verkeerd weergeven. Noteer ten slotte de datum van elke bron. Regels, prijzen en feiten veranderen, en een oude pagina kan voor zijn tijd juist zijn maar vandaag fout. Meer over controleren lees je in Zo controleer je wat AI je vertelt.

Voorbeeld

Sam schrijft een korte notitie over de regels voor werkgevers die thuiswerkkosten vergoeden in zijn land. Hij gebruikt een tool die zijn bronnen toont:

Wat zijn de huidige regels voor werkgevers die thuiswerkkosten vergoeden in [land]?
Geef bij elke bewering de titel van de bron, de link en de datum van de bron.
Markeer alles waarvoor je geen bron kon vinden.

Het antwoord noemt vier beweringen met links. Sam opent ze een voor een. Twee leiden naar de officiële overheidspagina en komen overeen met wat de tool zei. Eén gaat naar een nieuwsartikel van drie jaar geleden, dus hij zoekt op de officiële site naar de actuele versie. De vierde link opent een pagina die de bewering helemaal niet noemt, dus hij schrapt die bewering. In zijn definitieve aantekeningen staat alleen wat hij zelf heeft bevestigd, met de bron en de datum bij elk punt.

Nu oefenen

1. Kies een feitelijke vraag die je belangrijk vindt, bijvoorbeeld een regel op je school of een openbare richtlijn.
2. Stel de vraag aan een AI-tool naar keuze en vraag bij elke bewering om de titel van de bron, een link en een datum.
3. Open elke link. Schrijf bij elke link “komt overeen”, “komt niet overeen” of “kon niet openen”.
4. Zoek voor elke bewering die ertoe doet zelf de primaire bron op.
5. Schrijf de datum bij elke bron die je houdt.

Aan het eind heb je een korte lijst met beweringen, elk met een bron die je zelf hebt geopend en een datum.

Kopieer dit sjabloon

Onderzoeksvraag: [je vraag]
Waarvoor ik het nodig heb: [bijvoorbeeld een werkstuk voor school of een notitie voor mijn werk]
Plaats en tijd: [land of regio, en hoe recent de informatie moet zijn]

Bij elke bewering:
- geef de titel van de bron, de auteur of organisatie, de link en de publicatiedatum
- zeg of het een primaire bron (officieel of origineel) of een secundaire bron is
- citeer de precieze zin uit de bron die de bewering ondersteunt

Houd beweringen met een bron gescheiden van je eigen afleidingen.
Markeer alles waar je niet zeker van bent of waarvoor je geen bron kon vinden.

Als je AI vraagt om onzekerheid aan te geven, is het antwoord daarmee nog niet juist. Blijf de delen controleren die ertoe doen.

Controleer het resultaat

• Opent elke link, en leidt die naar de bron die de AI noemde?
• Zegt de bron echt wat de AI beweert, inclusief eventuele voorwaarden?
• Staat de geciteerde zin echt op de pagina?
• Is de bron primair, of kun je de primaire bron erachter vinden?
• Is de datum recent genoeg voor je vraag?
• Zijn beweringen zonder bron duidelijk gemarkeerd, en niet vermengd met de gecontroleerde?

Veelgemaakte fouten

• Een link als bewijs zien. Een link kan echt zijn en de bewering toch niet ondersteunen. Open hem en lees het relevante deel.
• Een tool zonder zoekfunctie vragen naar recente gebeurtenissen. Hij antwoordt misschien met verouderde informatie. Gebruik een tool die zijn bronnen toont, of controleer zelf een actuele officiële pagina.
• Vertrouwen op secundaire bronnen. Een samenvatting van een onderzoek kan er naast zitten. Ga naar het origineel als het punt ertoe doet.
• Datums negeren. Een oude pagina kan regels beschrijven die inmiddels zijn veranderd. Schrijf bij elke bron de datum.
• Vertrouwelijke documenten in een onderzoekstool plakken. Wat je typt of uploadt, gaat meestal naar de aanbieder van de tool. Houd privégegevens, bedrijfsgegevens en gegevens van anderen erbuiten, tenzij je organisatie dat toestaat.