Zo controleer je wat AI je vertelt

Wat je leert

• Wat een hallucinatie is en waarom die ontstaat
• Welke delen van een antwoord je eerst controleert: namen, getallen, datums, citaten en links
• Hoe je om bronnen vraagt en die daarna zelf controleert
• Hoe je feiten scheidt van de gissingen van de AI

Het idee

AI-tools schrijven vlotte, zelfverzekerde tekst, of de inhoud nu klopt of niet. Als een tool iets maakt dat goed klinkt maar onjuist is, zoals een boek dat niet bestaat of een citaat dat niemand heeft uitgesproken, heet dat een hallucinatie: zelfverzekerde uitvoer die fout of verzonnen is. Het gebeurt omdat het model waarschijnlijke tekst voorspelt. Het liegt niet, en het weet niet wanneer het fout zit.

Je hoeft niet elk woord te controleren. Controleer de delen die schade kunnen aanrichten als ze fout zijn. Namen, getallen, datums, citaten en links zijn de gebruikelijke risicopunten, net als alles wat juridisch, medisch of financieel is. Ga voor elk punt naar een primaire bron: het oorspronkelijke document, de officiële website, de wet zelf of de eigen publicatie van de persoon. Een blogpost die de bewering herhaalt, telt niet als bevestiging.

Je kunt de AI om bronnen vragen. Dat helpt, maar het is niet de laatste stap. Een genoemde bron bestaat misschien niet, gaat over iets anders of zegt niet wat de AI beweert. Open de bron en zoek de zin die de bewering ondersteunt. Vind je die niet, behandel de bewering dan als onbevestigd.

Vraag de AI ten slotte om zijn eigen antwoord te labelen: welke delen komen uit een bron of uit materiaal dat jij hebt gegeven, en welke delen zijn algemene kennis, gissingen of meningen. De labels kloppen niet altijd, maar ze laten zien waar je eerst moet kijken.

Voorbeeld

Een eigenaar van een klein bedrijf vraagt:

Wanneer is de deadline voor mijn kwartaalaangifte omzetbelasting, en
hoe hoog is de boete als ik te laat ben? Geef me een link naar de officiële regel.

Het antwoord geeft een datum, een boetebedrag en een link. Het leest goed. Ze controleert elk onderdeel:

• De link opent een pagina op de website van de belastingdienst, maar die gaat over een ander formulier.
• Op de eigen pagina van de belastingdienst voor haar aangifte staat een andere deadline voor haar regio.
• De boete wordt op geen enkele officiële pagina genoemd die ze kan vinden.

Ze stelt een vervolgvraag:

Welke delen van je antwoord komen uit een bron die je kunt aanwijzen, en
welke delen zijn algemene kennis of een gok? Zet ze in aparte
lijsten.

De AI zet de boete in de lijst met gissingen. Ze neemt de deadline over van de officiële pagina en belt de belastingdienst over de boete. De AI hielp haar zien wat ze moest opzoeken, maar elk feit waarop ze handelde, kwam uit de primaire bron.

Nu oefenen

1. Stel een AI-tool naar keuze een feitelijke vraag over iets wat je goed kent, zoals je woonplaats, je werk of een hobby.
2. Vraag om minstens twee bronnen met links.
3. Onderstreep elke naam, elk getal, elke datum en elk citaat in het antwoord.
4. Open elke bron en zoek de precieze zin die elk onderstreept punt ondersteunt.
5. Markeer elk punt als bevestigd, fout of niet gevonden.

Aan het eind heb je een korte lijst met beweringen, elk met een status, en een eerste idee van hoeveel je deze tool op jouw terrein moet controleren. Voor uitgebreider onderzoek ga je verder met Onderzoek met AI en bronvermeldingen controleren.

Kopieer dit sjabloon

Beantwoord deze vraag: [je vraag].

Verdeel je antwoord daarna in drie lijsten:
1. Feiten met een bron die ik kan controleren. Geef bij elk feit de naam
   van de bron en de link.
2. Algemene kennis die je niet uit een specifieke bron hebt.
3. Gissingen, aannames of meningen.

Als je niet zeker bent van een naam, getal, datum of citaat, zet dat
erbij. Verzin geen bronnen.

Als je AI vraagt om onzekerheid aan te geven, is het antwoord daarmee nog niet juist. Blijf de delen controleren die ertoe doen.

Controleer het resultaat

• Opent elke link, en is het de oorspronkelijke of officiële pagina?
• Zegt de bron zelf, in eigen woorden, wat de AI beweert?
• Zijn namen goed gespeld, en komen datums en getallen precies overeen met de bron?
• Zijn citaten woord voor woord, en uitgesproken door de genoemde persoon?
• Is de bron actueel genoeg voor jouw doel? Zoek naar een datum op de pagina.
• Zijn gissingen duidelijk gescheiden van feiten?

Veelgemaakte fouten

• Alleen controleren of een link werkt. Een echte pagina kan nog steeds over iets anders gaan. Zoek de zin die de bewering ondersteunt.
• Dezelfde AI vragen of hij het zeker weet. Hij kan instemmen of zijn antwoord veranderen, zonder enig nieuw bewijs. Controleer in plaats daarvan een primaire bron.
• Een zelfverzekerde toon zien als teken van juistheid. De toon zegt niets over de waarheid. Beoordeel elke bewering op haar bron.
• Alles even zorgvuldig controleren. Dan kom je tijd tekort. Begin met wat schade kan aanrichten als het fout is: geld, gezondheid, juridische punten en alles wat je publiceert of verstuurt.